Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Etkin Katılıma Uzanan Yeni Yaklaşım

TÜBA tarafından yayımlanan “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlıklı eser, kültürel mirasın herkes için anlaşılabilir ve katılıma açık hâle getirilmesine yönelik bilimsel yaklaşımları, uluslararası örnekleri ve uygulama modellerini bir araya getiriyor. Prof. Dr. Muzaffer Şeker ve Doç. Dr. Kevser Çınar editörlüğünde hazırlanan kitap, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişimle sınırlamayarak engelli bireylerin ve kültürel yaşama katılımda güçlük yaşayan grupların deneyimlerini, temsillerini ve karar alma süreçlerini merkeze alıyor.

Eser; müze yöneticileri, kültürel miras uzmanları, turizm profesyonelleri, eğitimciler, mimarlar, şehir plancıları, dijital teknoloji geliştiricileri ve kamu politikası uzmanları için kapsamlı bir başvuru kaynağı niteliği taşıyor. Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen ve TÜBA koordinasyonunda yürütülen iNCLUSION projesinin bilimsel çıktıları arasında yer alan çalışma, yükseköğretim öğrencilerinin engelli bireylere yönelik dönüştürücü kültürel deneyimler oluşturma kapasitesini geliştirmeyi amaçlıyor.

Farklı Disiplinlerin Ortak Bakışı

Kitapta kültürel miras turizmi, müzecilik, eğitim, mimarlık, iletişim, dijital beşerî bilimler ve kamu politikaları kapsayıcılık ekseninde bir araya getiriliyor. Bölümler, kuramsal tartışmaların yanı sıra literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler içeriyor. Görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergilerinden çok duyulu müze tasarımına, oyun temelli erişilebilirlik yaklaşımlarından çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına kadar çok sayıda uygulama inceleniyor.

Çalışma ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, kapsayıcı yükseköğretim, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım, göç ve aidiyet ilişkisi ile kamusal kültürel mirasa eşit erişim gibi konulara da yer veriyor. Bu çeşitlilik, kapsayıcılığın binaların fiziksel özellikleriyle olduğu kadar ulaşım sistemleri, kurumların çalışma biçimleri, kültürel anlatılar ve dijital içeriklerle de ilişkili olduğunu gösteriyor.

Erişimden Katılıma Geçiş

Prof. Dr. Muzaffer Şeker, sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafızanın, kimliğin, öğrenmenin ve toplumsal katılımın alanı olarak tanımlıyor. Şeker, mirasın değerinin herkesin ona erişebilmesi, onu yorumlayabilmesi ve katkıda bulunabilmesiyle güçlendiğini belirtiyor. Kapsayıcılığın yalnızca sosyal adalet meselesi olmadığını, aynı zamanda bilimsel ve kurumsal bir sorumluluk taşıdığını vurguluyor.

Doç. Dr. Kevser Çınar ise önsözünde, kültürel mirasa erişimin temel bir kültürel hak olduğunu ancak erişimin tek başına kapsayıcılık sağlamadığını ifade ediyor. Çınar’a göre bir kişinin müzeye girebilmesi, o kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği veya karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Teknolojinin Rolü

Çınar, yapay zekâ, dijital hikâye anlatıcılığı, sanal ve artırılmış gerçeklik, podcast’ler, açık veri ve çok duyulu arayüzlerin kültürel mirasa erişimi genişletebileceğini belirtiyor. Ancak teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığını; değerinin nasıl tasarlandığına, hangi deneyimleri temsil ettiğine ve kullanıcıların geliştirme süreçlerine katılıp katılmadığına bağlı olduğunu vurguluyor.

Kitap, bu yaklaşımlarla kültürel miras kurumlarının erişilebilirliğini yalnızca mevzuata uyum veya fiziksel engellerin kaldırılması üzerinden değerlendirmenin yeterli olmadığını ortaya koyuyor.